Όλα τα σημάδια και πώς μπορούν να μας ξεγελάσουν
Για δεκαετίες, η εικόνα που είχαμε για τον αυτισμό ήταν “ανδρική υπόθεση” – ακόμη και στις ταινίες, ο οποιοσδήποτε χαρακτήρας στο φάσμα ήταν πάντα από το ανδρικό φύλο. Όμως, σύμφωνα με τους ειδικούς της Cleveland Clinic, οι διαφορές ανάμεσα στα φύλα είναι ουσιαστικές. Στην Ελλάδα η νευροδιαφορετικότητα (neurodiversity) μόλις τα τελευταία χρόνια άρχισε να εξερευνάται βάσει των νεότερων πρωτοκόλλων. Είναι σημαντικό, λοιπόν, να καταλάβουμε γιατί πολλές γυναίκες περνούν κάτω από το “ραντάρ” των ειδικών.
Ας καταλάβουμε πρώτα πώς εκδηλώνεται
Αν και κάθε άτομο είναι (σαφώς) διαφορετικό, υπάρχουν ορισμένα κοινά σημεία που συχνά παραβλέπονται στις γυναίκες. Αυτά είναι οι πιο τυπικές συμπεριφορές που συνδέονται με τον αυτισμό:
- Κοινωνική κόπωση: Οι κοινωνικές αλληλεπιδράσεις είναι κάτι που πρέπει να αποστηθίσουν, ενώ για τους άλλους φαίνεται φυσικό. Κλασικό χαρακτηριστικό η αποφυγή οπτικής επαφής.
- Αισθητηριακές ευαισθησίες: Ήχοι, υφές ρούχων ή τροφών, έντονα φώτα μπορούν να αποδιοργανώσουν το άτομο εκεί που άλλους δε θα τους ενοχλήσουν καν.
- Ανάγκη για ρουτίνα: Κάθε τμήμα της καθημερινής ρουτίνας μοιάζει στρατηγικά σχεδιασμένο – ο,τιδήποτε παρεκκλίνει ή αλλάζει στο ελάχιστο αυτήν την ρουτίνα μπορεί να προκαλέσει ακόμη και shutdown.
- “Εμμονή” σε συγκεκριμένα θέματα: Ένα άτομο στο φάσμα του αυτισμού παρουσιάζει υπερεστίαση (hyperfocus) σε συγκεκριμένα θέματα όταν άλλοι συγκρατούν απλά γενικές πληροφορίες.
- Δυσκολία στη διαχείριση συναισθημάτων: Συχνά παρατηρείται η αδυναμία να “φιλτράρουν” συναισθήματα, κι αυτό εκδηλώνεται με συχνά ξεσπάσματα ή, αντίθετα, “πάγωμα” (shutdown) όταν η συναισθηματική πίεση ανεβαίνει.
Γιατί οι γυναίκες και τα κορίτσια “ξεφεύγουν” από τη διάγνωση;
Η βασική διαπίστωση είναι πως τα διαγνωστικά κριτήρια κι οι μελέτες βασίστηκαν για χρόνια σχεδόν αποκλειστικά σε δείγματα αγοριών. Έτσι, ενώ ο αυτισμός στα αγόρια συχνά εκδηλώνεται με πιο εμφανείς συμπεριφορές, στις γυναίκες τα όποια συμπτώματα είναι συχνά πιο ήπια. Έτσι, τα διαγνωστικά εργαλεία μπορούν να μην “πιάσουν” συμπεριφορές που συνδέονται με τον αυτισμό σε κορίτσια. Αυτό δε σημαίνει πως οι συμπεριφορές δεν υπάρχουν: απλά αποτυπώνονται διαφορετικά.
Η τέχνη (και το βάρος) του masking
Μία από τις πιο χαρακτηριστικές συμπεριφορές σε άτομα που βρίσκονται στο φάσμα του αυτισμού είναι το λεγόμενο masking – δηλαδή η ικανότητα των ατόμων αυτών να αποκρύπτουν πως δυσκολεύονται να προσαρμοστούν στα εκάστοτε κοινωνικά “καλούπια”. Πρόκειται για ένα κοινωνικό καμουφλάρισμα ώστε τα άτομα αυτά να αντεπεξέρχονται στις κοινωνικές νόρμες.
Πολλές γυναίκες, από μικρή ηλικία, μαθαίνουν να “αντιγράφουν” κοινωνικές δεξιότητες και συμπεριφορές (υπό την προϋπόθεση πως δεν υπάρχει κάποια νοητική υστέρηση): παρακολουθούν πώς μιλάνε ή κρατούν οπτική επαφή οι άλλες και προσπαθούν να το κάνουν κι εκείνες. Επίσης ενώ ένα αγόρι μπορεί να παίζει μόνο του και να μην αποζητά ομαδικό παιχνίδι, ένα κορίτσι μπορεί να κάθεται κοντά σε μία ομάδα κοριτσιών ενώ παίζει μόνο ή να συμμετέχει στο ομαδικό παιχνίδι κατά διαστήματα.
Εντούτοις, αυτή η συνεχής προσπάθεια να φανούν νευροτυπικές σχεδόν πάντα προκαλεί μια εξουθενωτική ψυχική κόπωση. Ακόμη κι αν μια γυναίκα εμφανίζεται ως η “ψυχή της παρέας” ή ιδιαίτερα προσιτή στη δουλειά της, μπορεί να καταρρέει μόλις βρεθεί στην ασφάλεια και την ιδιωτικότητα του σπιτιού της, βιώνοντας ένα (πολλές φορές έντονο) meltdown.
Διαφορετικά ενδιαφέροντα, άλλη προσέγγιση
Μιλώντας για τον αυτισμό, πολλοί ίσως έχουμε την εικόνα ενός αγοριού που στοιχίζει τα αυτοκινητάκια του λες κι έχει “αλφάδι”. Αυτό που φαίνεται σαν trademark συμπεριφορά, όμως, δε θα το εμφανίσει απαραίτητα ένα κορίτσι στο φάσμα. Για παράδειγμα, ενώ θεωρούμε πως “παίζει με τις κούκλες της”, το κοριτσάκι μπορεί να τις οργανώνει ή να επαναλαμβάνει την ίδια σκηνή ξανά και ξανά.
Αντίστοιχα μία γυναίκα μπορεί να έχει μια “εμμονική” ενασχόληση με κάτι πιο κοινωνικά αναμενόμενο όπως τη λογοτεχνία ή την κηπουρική. Αυτά τα έντονα ενδιαφέροντα συχνά παρερμηνεύονται ως απλό πάθος, ενώ στην πραγματικότητα είναι ο τρόπος του εγκεφάλου τους να οργανώνει τον κόσμο. Με τον ίδιο τρόπο που ένας άντρας μπορεί να έχει αδιανόητες γνώσεις για τα τρένα.
Η παγίδα των άλλων διαγνώσεων
Επειδή, λοιπόν, σύμφωνα με τους ειδικούς, ο αυτισμός στις γυναίκες δεν είναι “τυπικός”, πολλές γυναίκες στην Ελλάδα λαμβάνουν λανθασμένες διαγνώσεις πριν φτάσουν στη διάγνωση του αυτισμού. Είναι πολύ συνηθισμένο να αντιμετωπίζονται αρχικά για κατάθλιψη, γενικευμένο άγχος ή ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή (OCD). Κι αυτό επειδή, όπως προαναφέραμε, και τα διαγνωστικά εργαλεία βασίζονταν σε άλλα μοντέλα ασθενών αλλά κι επειδή οι συμπεριφορές διαφέρουν ανάμεσα στα φύλα.
Ωστόσο, είναι βασικό να γνωρίζουμε πως ο σκοπός της διάγνωσης δεν είναι να βάλουμε μια “ταμπέλα” που πιθανώς θέτει περιορισμούς. Αντίθετα, είναι για να μπορέσουν γυναίκες που βρίσκονται στο φάσμα να καταλάβουν τον εαυτό τους – αλλά και να επιτρέψει στους άλλους να την καταλάβουν. Ειδικά όταν ξέρουν πως επεξεργάζονται τα ερεθίσματα και τις όποιες κοινωνικές ρουτίνες διαφορετικά, με τη διάγνωση είναι πιο εύκολο να εστιάζουν στις ανάγκες τους προκειμένου να αντεπεξέλθουν στην καθημερινότητά τους.
Η νευροδιαφορετικότητα δεν είναι ένα πρόβλημα που πρέπει να “διορθωθεί” – και μία ανάλογη διάγνωση δε θα εστιάσει μόνο στο πού υστερεί ένα άτομο στο φάσμα του αυτισμού, αλλά και τους τομείς όπου είναι πιο “δυνατό”. Και με γνώμονα πως στην Ελλάδα τώρα άνοιξε η ουσιώδης συζήτηση για τον αυτισμό, το να τον αναγνωρίζουμε στις γυναίκες ακόμη κι όταν “μεταμφιέζεται”, είναι το πρώτο βήμα για μία κοινωνία που μας χωράει όλες, με τις ιδιαιτερότητες αλλά και τις δεξιότητές μας.
Πηγή: Cleveland Clinic
Featured image: unsplash.com/@andreevaleksandar
